Mentaal Gezond Zuid-Limburg: samenwerking van ruim 24 organisaties werpt eerste vruchten af
Zuid-Limburg werkt al jaren aan een fundamenteel andere aanpak van mentale gezondheid. Wat begon als een zoektocht naar oplossingen voor oplopende wachtlijsten in de GGZ, is uitgegroeid tot een regionale beweging waarin ruim 24 organisaties uit zorg, welzijn, gemeenten, huisartsenzorg, ervaringsdeskundigheid en onderwijs samenwerken aan één gezamenlijk doel: inwoners sneller passende ondersteuning bieden en voorkomen dat mentale problemen onnodig verergeren. De eerste resultaten van de transformatie Mentaal Gezond Zuid-Limburg laten zien dat deze aanpak werkt.
Van wachtlijsten naar passende ondersteuning voor inwoners én huisartsen
Jarenlang liepen de wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg op. Tegelijkertijd zagen professionals dat niet iedere inwoner die werd verwezen naar de specialistische GGZ daar daadwerkelijk het beste geholpen was. Ook huisartsen en praktijkondersteuners kregen steeds vaker te maken met complexe mentale en sociale problematiek, terwijl passende ondersteuning niet altijd direct beschikbaar was.
"Vanaf het begin stond één gedachte centraal: niet de systemen, maar de inwoner. Door professionals uit verschillende domeinen samen te brengen ontstaat ruimte voor een bredere kijk op wat iemand werkelijk nodig heeft", zegt Geerke van der Meijden, voorzitter raad van bestuur van Levanto en één van de initiatiefnemers van de beweging.
Die gedachte leidde tot een nieuwe werkwijze waarin zorg en sociaal domein veel nauwer samenwerken. Een belangrijk onderdeel daarvan zijn de verkennende gesprekken, waarin inwoners samen met professionals uit verschillende domeinen onderzoeken welke ondersteuning daadwerkelijk passend is.
Daarnaast worden huisartsenpraktijken ondersteund door subregionale implementatieteams. Deze teams bestaan uit vakgenoten met specialistische kennis van mentale en sociale problematiek. Zij fungeren als vaste contactpersonen voor huisartsen en praktijkondersteuners en bieden ondersteuning in de vorm van advies, consultatie, verkenning en het gezamenlijk zoeken naar passende oplossingen.
Daardoor kunnen inwoners sneller op de juiste plek terechtkomen en worden huisartsen ontlast in situaties waarin zij hun patiënten wel willen helpen, maar niet altijd beschikken over de juiste mogelijkheden of expertise. Kim van Dillen, psychiater en medisch bestuurder bij HOZL, benadrukt het belang hiervan: "De problemen waarmee mensen bij de huisarts komen worden steeds complexer. Verkennende gesprekken, consultatie en domeinoverstijgend overleg geven huisartsen meer mogelijkheden om inwoners op de juiste plek te krijgen." Volgens Van Dillen draait de beweging uiteindelijk om het maken van scherpe keuzes. "De mensen die specialistische GGZ nodig hebben, moeten daar ook daadwerkelijk terecht kunnen. De mensen die op een andere manier geholpen kunnen worden, moeten we daar samen in ondersteunen."
Eerste resultaten geven vertrouwen
Inmiddels zijn ruim 600 verkennende gesprekken gevoerd. Daarbij blijkt dat meer dan de helft van de inwoners niet hoeft door te stromen naar specialistische GGZ-zorg, maar beter geholpen kan worden met ondersteuning vanuit bijvoorbeeld welzijn, maatschappelijk werk, ervaringsdeskundigheid of schuldhulpverlening. Daarnaast hebben inmiddels 127 huisartsenpraktijken in Zuid-Limburg gebruikgemaakt van deze werkwijze.
Volgens Daan Westra, universitair docent Management en Organisatie van de Zorg aan de Universiteit Maastricht, zijn dit veelbelovende resultaten: "Bijna de helft van alle huisartsenpraktijken in Zuid-Limburg heeft binnen één jaar verwezen naar een verkennend gesprek. Dat zijn cijfers om trots op te zijn. Deze resultaten geven hoop."
Ook op de wachtlijsten worden de eerste effecten zichtbaar. Bij Mondriaan is de intakewachtlijst voor specialistische GGZ inmiddels aanzienlijk afgenomen en zijn de behandelwachttijden voor het eerst niet verder opgelopen.
Meer dan een GGZ-project
Voor Fer Dreessen, directeur van Zuyderland GGZ, draait deze beweging om meer dan wachtlijsten alleen. "Ik wil dat de GGZ de plek krijgt die het verdient. Mentale gezondheid verdient dezelfde aandacht als fysieke gezondheid.” De beweging richt zich daarom niet alleen op zorg, maar ook op herstel, preventie, zelfregie, ervaringsdeskundigheid en participatie. "Als we op de oude voet blijven doorgaan, redden we het in de toekomst niet. We moeten anders kijken naar mentale gezondheid. Niet de aandoening staat centraal, maar de hele mens.“ “Door aan de voorkant samen te kijken wat iemand echt nodig heeft, voorkomen we dat mensen onnodig in specialistische zorg terechtkomen terwijl ze elders sneller en beter geholpen kunnen worden", aldus Dreessen.
De volgende stap: duurzame borging
Hoewel de eerste resultaten positief zijn, staat de regio voor een nieuwe uitdaging. De huidige transformatie wordt mede mogelijk gemaakt door middelen vanuit het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). Deze financiering loopt af in 2028.
Jean-Paul Essers, voorzitter van het Netwerk Mentaal Gezond Zuid-Limburg en bestuursvoorzitter van Mondriaan, maakt zich sterk voor structurele borging: "We zien dat deze aanpak werkt. Maar als we de beweging na 2028 niet kunnen voortzetten, bestaat het risico dat we terugvallen in oude patronen. Dat zou zonde zijn van alle investeringen én van de resultaten die we nu samen boeken." Volgens Essers vraagt een domein overstijgende aanpak ook om een andere manier van organiseren en financieren. "We hebben een beweging opgebouwd waarin inwoners, huisartsen, gemeenten, welzijnsorganisaties, GGZ-aanbieders en zorgverzekeraars samen optrekken. Dat vraagt om structurele ondersteuning die past bij de werkelijkheid van vandaag."
Ook Paul Bloemer, manager regioregie Zuid, Midden en Noord Limburg, Coalities en Regionale Transformatie bij zorgverzekeraar CZ, benadrukt het belang van deze brede coalitie: "De eerste resultaten laten zien wat mogelijk is als inwoners, huisartsen, gemeenten, sociaal domein, GGZ en zorgverzekeraars gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor mentale gezondheid. Deze beweging overstijgt de grenzen van afzonderlijke organisaties en laat zien dat samenwerking leidt tot passende ondersteuning op de juiste plek. De uitdaging voor de komende jaren is om deze manier van werken duurzaam te verankeren, zodat inwoners ook in de toekomst kunnen rekenen op toegankelijke en passende mentale ondersteuning."
Samen het verschil maken
De betrokken partijen kijken met vertrouwen naar de toekomst. De ambitie blijft om inwoners sneller passende ondersteuning te bieden, wachttijden verder terug te dringen en mentale gezondheid dichter bij de leefwereld van mensen te organiseren. Om die impact blijvend te realiseren is het nodig dat de samenwerkingspartners hun onderlinge verbinding blijven versterken en gezamenlijk blijven investeren in vernieuwende werkwijzen, passende ondersteuning en het continu verbeteren van zorg- en ondersteuningsprocessen. Zo bouwen we stap voor stap aan een mentaal gezonder Zuid-Limburg.
Zoals Jean-Paul Essers, voorzitter van het Netwerk Mentaal Gezond Zuid-Limburg en bestuursvoorzitter van Mondriaan, het samenvat: "Wij zijn ongelooflijk trots op wat we met zoveel verschillende partijen voor elkaar hebben gekregen. Je ziet gewoon dat we samen écht het verschil kunnen maken. Die samenwerking is ook wat we nodig hebben om de uitdagingen van morgen het hoofd te bieden en ervoor te zorgen dat inwoners op tijd de juiste ondersteuning blijven krijgen."